In het politieke debat gaat het vaak over misbruik van rechten of sociale fraude. Veel minder aandacht is er voor een ander, nochtans veel vaker voorkomend fenomeen: het niet opnemen van rechten. Daarbij gaat het om situaties waarin mensen geen gebruik maken van sociale uitkeringen of voorzieningen waarop ze eigenlijk recht hebben.
Er bestaan geen exacte cijfers over dit fenomeen in België, maar onderzoekers schatten dat het niet-opnemen van het leefloon rond de 40 à 50% ligt (1). Verschillende factoren kunnen verklaren waarom mensen hun sociale rechten niet opnemen.
1️⃣ Onvoldoende kennis van rechten
Niet iedereen begrijpt op welke rechten zij aanspraak kunnen maken, welke stappen ze moeten volgen of tot welke instanties ze zich kunnen wenden. Te vage, te uitgebreide of foutieve informatie kan leiden dat mensen afhaken, bijvoorbeeld door het tijdverlies bij het zoeken naar correcte informatie (2).
2️⃣ Rechten niet aanvragen
Sommige mensen voelen zich niet aangesproken door bepaalde rechten of zien af van een aanvraag na negatieve ervaringen. Ook het politieke en mediatieke discours kan mensen ontmoedigen om een beroep te doen op sociale diensten. De doelgroep wordt vaak voorgesteld als ‘fraudeurs’ of ‘profiteurs’, wat hun gevoel van legitimiteit om rechten op te nemen aantast. (3)
3️⃣ Geen effectieve toegang tot rechten
Beperkingen in de toegang tot rechten kunnen voortkomen uit steeds strengere toekenningsvoorwaarden, ontmoedigende administratieve procedures of misverstanden. Een vaak aangehaald knelpunt is de digitalisering van dienstverlening. Die kan voor een deel van de bevolking, in het bijzonder voor kwetsbare personen, een bijkomende drempel vormen. Digitalisering vergroot zo de ongelijkheid in toegang tot rechten.
4️⃣ Rechten worden niet voorgesteld
Maatschappelijk werkers benadrukken een toenemende werkdruk, waardoor er minder tijd is om elke cliënt persoonlijk te begeleiden en wordt nagelaten bepaalde rechten voor te stellen (3). Denk bijvoorbeeld aan de hervorming van de werkloosheid in de tijd, die ervoor zorgt dat OCMW’s een sterke toename van het aantal aanvragers van sociale steun kennen.
5️⃣ Uitsluiting van rechten
Van uitsluiting is sprake wanneer iemand een uitkering geweigerd krijgt terwijl hij of zij er recht op heeft, of wanneer een verworven recht wordt ingetrokken (2). In sommige gevallen duurt de toekenning zo lang dat er in de praktijk sprake is van uitsluiting (4).
Welke aanbevelingen?
Om het niet-opnemen van rechten tegen te gaan, pleit het Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting voor automatische rechtentoekenning (3). Het raadt ook aan om toegankelijke en begrijpelijke informatie te verstrekken en de procedures en wetgeving te vereenvoudigen.
Een mentor maakt het verschil
De effectiviteit van sociale rechten vraagt een uitgesproken mensgerichte benadering. Het gaat niet alleen om het toekennen van rechten; ze moeten ook daadwerkelijk toegankelijk en begrijpelijk zijn.
“Toen ik uit Turkije kwam, was dat een schok voor mij. Je weet niet hoe de dingen hier werken: de overheid, werk zoeken, juridische aspecten of sociale zekerheid. Zelfs voor mij duurde het een jaar voor ik naar een dokter kon, administratief was het heel moeilijk. En ik denk dat je in zo’n situatie echt een mentor nodig hebt.” Sila, mentee
Mentoren spelen een sleutelrol door informatie te filteren, te verduidelijken en begrijpelijk te maken. Door mentees correct te informeren over bestaande diensten, voorwaarden en procedures, geven ze hen de mogelijkheid om zelfstandig en weloverwogen keuzes te maken. Ze zorgen ervoor dat mentees concreet begrijpen welke stappen ze moeten zetten.
In een omgeving die vaak als complex en onpersoonlijk wordt ervaren, geven mentoren een menselijk gezicht aan de dienstverlening. In tegenstelling tot een loket zoeken zij samen met de mentees naar oplossingen, in plaats van alleen informatie te geven. De kwaliteit van het onthaal en de begeleidingsrelatie wordt door mentees vaak genoemd als een doorslaggevende factor in het mentoringtraject.
Door noden te identificeren en mentees door te verwijzen naar de juiste actoren, versterken mentoren het netwerk en verkleinen zij de afstand tussen jongeren en de toegang tot diensten. Deze ondersteuning bevordert het benutten van bestaande voorzieningen en helpt om de inclusie in maatschappij en op de arbeidsmarkt te versnellen en te versterken.
Op deze manier werken mentoren aanvullend op de begeleiding van overheidsdiensten en sociale dienstverlening, en versterkt het de toegang ertoe.
« Via het duo kunnen we een warmere, bijna familiale ontvangst bieden, gericht op één persoon in zijn geheel, met zijn wensen en zijn problemen van het moment. Het is niet zoals bij andere instanties, waar je een formulier krijgt bij een bepaalde vraag of probleem. Hier is het een totaalplaatje. Je ontvangt de mentee als mens, als iemand uit je familie. » Nicole, mentor
Bronnen
- Katleen Van den Broeck, Périne Brotcorne, Katrien Steenssens, Josepha Moriau & Martin Wagener avec Lynn De Smedt (2024). Étude sur le non-recours au revenu d’intégration et aux droits dérivés. Estimation et pratiques inspirantes de lutte contre le non-recours.
- Laurence Noël (2018). Non take-up.brussels ou le non recours aux droits sociaux en Région bruxelloise.
- Service de lutte contre la pauvreté, la précarité et l'exclusion sociale (2025). L’humain comme boussole dans les services publics. Rapport bisannuel 2024-2025.
- Observatoire de la santé et du social Bruxelles (2016). Aperçus du non-recours aux droits sociaux et de la sous-protection sociale en Région bruxelloise. Rapport bruxellois sur l’état de la pauvreté 2016.
.png)
%20Medium.jpeg)
